Bệnh tiểu đường là gì? – Dấu hiệu, nguyên nhân, điều trị và phòng ngừa

Bệnh tiểu đường là gì và vì sao ngày càng nhiều người quan tâm đến căn bệnh này? Tiểu đường, còn gọi là đái tháo đường, là bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính khiến lượng glucose trong máu tăng cao. Bệnh có thể tiến triển âm thầm trong nhiều năm và gây tổn thương tim, mắt, thận, thần kinh nếu không được phát hiện, kiểm soát phù hợp. Tuy nhiên, người bệnh vẫn có thể duy trì cuộc sống năng động khi được chăm sóc đúng cách.

Hiểu rõ về bệnh tiểu đường là gì từ những dấu hiệu tiểu đường, nguyên nhân gây bệnh và phương pháp phòng ngừa sẽ giúp mỗi người chủ động bảo vệ bản thân. Bài viết dưới đây cung cấp thông tin chi tiết về bệnh tiểu đường dưới góc nhìn y học và dinh dưỡng, dựa trên các khuyến cáo chuyên môn.

Hiểu về bệnh tiểu đường

Tìm hiểu về bệnh tiểu đường là gì trước hết cần hiểu đây là tình trạng lượng đường glucose trong máu cao hơn mức bình thường do cơ thể không sản xuất đủ insulin, không sử dụng insulin hiệu quả hoặc kết hợp cả hai.

Insulin là hormone do tế bào beta của tuyến tụy tiết ra, giúp glucose đi từ máu vào các tế bào để tạo năng lượng. Khi quá trình này gặp trục trặc, glucose tích tụ trong máu và kéo theo những thay đổi bất lợi cho cơ thể.

Bệnh tiểu đường không phải một đợt tăng đường huyết thoáng qua sau bữa ăn, cũng không thể xác định chỉ bằng cảm giác khát nước hay mệt mỏi. Chẩn đoán cần dựa trên xét nghiệm phù hợp và đánh giá của nhân viên y tế.

Một số người có đường huyết cao nhưng gần như không có biểu hiện rõ ràng, vì thế khám sức khỏe định kỳ và tầm soát theo nguy cơ rất quan trọng. Đái tháo đường là một nhóm bệnh gồm nhiều thể khác nhau. Phổ biến nhất là đái tháo đường type 1, type 2 và đái tháo đường thai kỳ.

Bệnh tiểu đường là tình trạng lượng đường glucose trong máu cao hơn mức bình thường

Cơ thể điều hòa đường huyết

Sau khi ăn, carbohydrate trong thực phẩm được tiêu hóa thành những phân tử đường đơn, trong đó có glucose. Glucose đi vào máu, khiến đường huyết tăng lên. Tuyến tụy đáp ứng bằng cách tiết insulin để giúp các tế bào sử dụng hoặc dự trữ năng lượng.

Giữa các bữa ăn, cơ thể vẫn duy trì đường huyết nhờ nhiều cơ chế điều hòa, bao gồm hoạt động của gan và các hormone khác. Khi quá trình điều hòa này bị rối loạn, lượng glucose trong máu có thể tăng kéo dài. Nếu không được kiểm soát, đường huyết cao có thể gây tổn thương các mạch máu, dây thần kinh và nhiều cơ quan trong cơ thể.

Các loại bệnh tiểu đường thường gặp

Tiểu đường type 1

Đái tháo đường type 1 thường là bệnh tự miễn, trong đó hệ miễn dịch phá hủy các tế bào beta của tuyến tụy. Cơ thể tạo ra rất ít hoặc không còn đủ insulin, nên người mắc cần được điều trị bằng insulin theo chỉ định để duy trì sự sống.

Type 1 có thể xuất hiện ở trẻ em, thanh thiếu niên và cả người trưởng thành; không phải chỉ trẻ nhỏ mới mắc. Các triệu chứng có thể xuất hiện nhanh trong vài ngày hoặc vài tuần, bao gồm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân và mệt rõ rệt. Nguyên nhân chính xác chưa được xác định hoàn toàn; sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và những tác động môi trường được cho là có vai trò.

Tiểu đường type 2

Đây là thể phổ biến hơn, thường phát sinh khi cơ thể đề kháng insulin và tuyến tụy không đáp ứng đủ nhu cầu. Bệnh có thể hình thành từ từ, đôi khi không được phát hiện cho đến khi khám sức khỏe hoặc xuất hiện biến chứng.

Type 2 gặp nhiều ở người trưởng thành nhưng hiện cũng có thể xuất hiện ở người trẻ. Tuổi tác, yếu tố gia đình, mỡ tích tụ vùng bụng, ít vận động và một số tình trạng chuyển hóa làm tăng nguy cơ.

Tuy nhiên, người gầy vẫn có thể mắc type 2; ngược lại, không phải ai thừa cân cũng bị tiểu đường. Việc phòng ngừa tập trung vào các yếu tố có thể thay đổi và tầm soát phù hợp.

Tiểu đường thai kỳ

Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thời gian mang thai, thường liên quan đến thay đổi hormone và khả năng đáp ứng insulin.

Tình trạng này có thể không gây triệu chứng nên cần được tầm soát theo lịch khám thai. Nếu không kiểm soát, đường huyết cao có thể làm tăng nguy cơ biến chứng cho mẹ và thai nhi.

Nhiều trường hợp cải thiện sau khi sinh, nhưng người từng bị đái tháo đường thai kỳ vẫn có nguy cơ cao hơn mắc type 2 về sau. Vì vậy, cần thực hiện xét nghiệm và theo dõi sau sinh theo chỉ định. Người đang mang thai không nên tự áp dụng chế độ ăn kiêng quá nghiêm ngặt hoặc dùng thuốc hạ đường huyết khi chưa được bác sĩ hướng dẫn.

Đái tháo đường thai kỳ là tình trạng tăng đường huyết được phát hiện trong thời gian mang thai

Những dấu hiệu tiểu đường dễ nhận biết

Khi tìm hiểu qua các chuyên mục bản tin tức tổng hợp về đời sống và y tế, người đọc thường thấy những biểu hiện như khát nhiều, tiểu nhiều và sụt cân được nhắc đến. Đây là các dấu hiệu quan trọng nhưng không phải ai mắc bệnh cũng có đầy đủ triệu chứng. Đặc biệt, tiểu đường type 2 có thể diễn biến âm thầm trong thời gian dài.

Khát nước và đi tiểu nhiều bất thường

Khi đường huyết tăng cao, thận phải làm việc để đào thải bớt glucose qua nước tiểu. Quá trình này có thể kéo theo mất nước, khiến người bệnh khát liên tục và đi tiểu nhiều hơn, kể cả vào ban đêm. Nếu thay đổi này kéo dài mà không giải thích được bằng lượng nước uống, thời tiết hay thuốc đang dùng, bạn nên đi khám.

Sụt cân không rõ nguyên nhân và nhanh đói

Một số người dù ăn uống bình thường hoặc ăn nhiều hơn vẫn giảm cân. Điều này có thể xảy ra khi cơ thể không sử dụng glucose hiệu quả và phải huy động nguồn năng lượng khác.

Sụt cân nhanh đặc biệt cần được lưu ý ở người nghi ngờ type 1. Tuy nhiên, đây không phải biểu hiện riêng của tiểu đường và có thể liên quan nhiều bệnh lý khác.

Mệt mỏi, nhìn mờ và vết thương lâu lành

Đường huyết tăng có thể khiến cơ thể mệt, thiếu năng lượng, đôi khi nhìn mờ. Người bệnh cũng có thể dễ bị nhiễm trùng da, nấm hoặc gặp tình trạng vết thương chậm lành.

Tê, châm chích bàn chân là biểu hiện cần được đánh giá, nhất là khi xuất hiện kéo dài. Không nên tự kết luận mắc tiểu đường từ một dấu hiệu đơn lẻ; xét nghiệm mới giúp xác định chính xác.

tiểu đường type 2 có thể diễn biến âm thầm trong thời gian dài

Thời điểm nên đi cấp cứu

Nếu người có nghi ngờ hoặc đã mắc tiểu đường xuất hiện những triệu chứng sau, cần đến cơ sở cấp cứu ngay:

Nôn nhiều, đau bụng dữ dội.

Thở nhanh hoặc thở sâu bất thường.

Hơi thở có mùi trái cây.

Khát dữ dội, mất nước nghiêm trọng.

Lơ mơ, giảm ý thức.

Đây có thể là dấu hiệu của nhiễm toan ceton hoặc một tình trạng tăng đường huyết cấp nguy hiểm. Không chờ đến hôm sau để xét nghiệm định kỳ và không tự điều trị tại nhà.

Nguyên nhân bệnh tiểu đường và các yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân bệnh tiểu đường khác nhau tùy từng thể. Type 1 chủ yếu liên quan quá trình tự miễn phá hủy tế bào tiết insulin. Type 2 thường phát sinh do sự kết hợp giữa đề kháng insulin, suy giảm chức năng tế bào beta và nhiều yếu tố di truyền, môi trường.

Yếu tố di truyền và tiền sử gia đình

Người có cha, mẹ hoặc anh chị em ruột mắc tiểu đường type 2 có nguy cơ cao hơn. Tuy nhiên, yếu tố di truyền không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh.

Ngược lại, không có người thân bị tiểu đường cũng không bảo đảm hoàn toàn an toàn. Cần xem xét thêm tuổi, mức vận động, số đo vòng eo và các bệnh lý liên quan.

Thừa cân vùng bụng và ít vận động

Mỡ thừa, nhất là mỡ nội tạng, có liên quan đến đề kháng insulin. Ít hoạt động thể chất cũng làm cơ bắp sử dụng glucose kém hiệu quả hơn. Cải thiện vận động, giấc ngủ và chế độ ăn có thể góp phần làm giảm nguy cơ type 2, đặc biệt ở người có tiền đái tháo đường. Tuy nhiên, bệnh không nên bị quy kết đơn giản là do “ăn nhiều đường” hoặc “thiếu ý chí”.

Tiền tiểu đường

Tiền tiểu đường, hay tiền đái tháo đường, là giai đoạn đường huyết cao hơn bình thường nhưng chưa đạt ngưỡng chẩn đoán đái tháo đường. Đây là tín hiệu cảnh báo, không có nghĩa chắc chắn người đó sẽ tiến triển thành type 2.

Ở nhiều người, điều chỉnh lối sống có thể làm giảm đáng kể nguy cơ tiến triển bệnh. Việc phát hiện tiền tiểu đường từ sớm giúp mỗi người có cơ hội điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, vận động và kiểm soát các yếu tố nguy cơ.

Mỡ thừa, nhất là mỡ nội tạng, có liên quan đến đề kháng insulin

Cách chẩn đoán bệnh tiểu đường

Bác sĩ có thể sử dụng xét nghiệm đường huyết lúc đói, HbA1c hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống. Với người không mang thai, các ngưỡng chẩn đoán thường được sử dụng theo Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) như sau:

Xét nghiệm

Mức tiền đái tháo đường

Mức đái tháo đường

HbA1c

5,7–6,4%

Từ 6,5%

Đường huyết lúc đói

100–125 mg/dL

Từ 126 mg/dL

Đường huyết sau 2 giờ nghiệm pháp dung nạp 75 g glucose

140–199 mg/dL

Từ 200 mg/dL

Đường huyết bất kỳ từ 200 mg/dL (11,1 mmol/L) kết hợp với triệu chứng tăng đường huyết điển hình cũng có thể đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán. Trong những trường hợp không có tăng đường huyết rõ rệt, kết quả bất thường thường cần được xác nhận bằng xét nghiệm tiếp theo.

HbA1c có thể không phản ánh chính xác trong một số tình trạng như thiếu máu hoặc thay đổi tuổi thọ hồng cầu; thai kỳ có tiêu chuẩn đánh giá riêng. Máy đo đường huyết tại nhà hữu ích cho theo dõi nhưng không thay thế xét nghiệm chuẩn tại cơ sở y tế để xác lập chẩn đoán. Nếu kết quả bất thường, nên đến khám chuyên khoa thay vì tự mua thuốc hoặc áp dụng chế độ ăn cực đoan.

Những biến chứng tiểu đường cần được quan tâm

Tim mạch và đột quỵ

Người mắc tiểu đường có nguy cơ cao hơn gặp bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Vì vậy, kế hoạch chăm sóc không chỉ tập trung vào đường huyết mà còn cần kiểm soát huyết áp, cholesterol, cân nặng và việc sử dụng thuốc lá. Bác sĩ sẽ lựa chọn mục tiêu riêng tùy tuổi, tình trạng tim mạch và bệnh kèm theo.

Mắt, thận và thần kinh

Tổn thương võng mạc có thể ảnh hưởng thị lực. Bệnh thận do tiểu đường có thể tiến triển âm thầm trước khi xuất hiện triệu chứng. Tổn thương thần kinh ngoại biên làm giảm cảm giác ở bàn chân, tăng nguy cơ bỏ sót vết thương. Do đó, người bệnh cần khám mắt, đánh giá chức năng thận và chăm sóc bàn chân định kỳ theo hướng dẫn.

Bệnh tiểu đường có thể gây ra nhiều biến chứng

Chế độ ăn uống cho người bị tiểu đường

Ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ

Rau xanh, đậu, ngũ cốc nguyên hạt và trái cây nguyên quả cung cấp chất xơ, vitamin và khoáng chất. Chất xơ giúp làm chậm quá trình hấp thu carbohydrate và hỗ trợ kiểm soát đường huyết.

Người bệnh có thể ưu tiên rau không chứa nhiều tinh bột trong bữa ăn, kết hợp khẩu phần tinh bột vừa phải. Không cần kiêng tuyệt đối cơm nhưng nên quan tâm lượng ăn và chất lượng thực phẩm.

Lựa chọn nguồn đạm và chất béo hợp lý

Thịt nạc, cá, trứng, đậu phụ và các loại đậu có thể góp phần tạo bữa ăn cân đối. Nguồn chất béo không bão hòa từ cá, dầu thực vật, các loại hạt có thể được sử dụng với lượng phù hợp.

Hạn chế đồ chiên rán thường xuyên, thịt chế biến sẵn và thực phẩm quá nhiều chất béo bão hòa giúp hỗ trợ sức khỏe tim mạch, vốn đặc biệt quan trọng đối với người mắc tiểu đường.

Hạn chế nước ngọt và thực phẩm nhiều đường bổ sung

Nước ngọt có đường, trà sữa nhiều đường, bánh kẹo và thức uống ngọt có thể làm tổng năng lượng và lượng đường hấp thu tăng nhanh. Thay thế bằng nước lọc, đồ uống không đường hoặc ít đường là lựa chọn có ích. Tuy nhiên, cần phân biệt đường bổ sung với đường tự nhiên trong trái cây nguyên quả. Người tiểu đường vẫn có thể ăn trái cây với khẩu phần phù hợp.

Gợi ý cách chia đĩa ăn

Một cách hình dung đơn giản là:

Khoảng một nửa đĩa dành cho rau không nhiều tinh bột.

Một phần tư dành cho thực phẩm giàu đạm.

Một phần tư dành cho nguồn carbohydrate như cơm, khoai hoặc ngũ cốc.

Đây là công cụ tham khảo, không phải quy định bắt buộc cho mọi người.

Khẩu phần cụ thể cần được cá nhân hóa, nhất là với phụ nữ mang thai, trẻ em, người suy dinh dưỡng hoặc bệnh nhân có vấn đề về thận.

Bữa ăn cho người bị tiểu đường nên ưu tiên thực phẩm giàu chất xơ

Điều trị và kiểm soát bệnh tiểu đường

Phương pháp điều trị tùy thuộc thể bệnh và tình trạng sức khỏe. Người mắc type 1 cần insulin. Với type 2, bác sĩ có thể kết hợp dinh dưỡng, vận động, thuốc uống, thuốc tiêm hoặc insulin nếu cần.

Lựa chọn điều trị còn xét đến bệnh tim mạch, bệnh thận, nguy cơ hạ đường huyết, chi phí và khả năng tuân thủ. Người bệnh cần theo dõi đường huyết theo kế hoạch được hướng dẫn, tái khám và thực hiện xét nghiệm HbA1c định kỳ.

Không tự ý ngừng thuốc chỉ vì đường huyết có vài lần trở về mức bình thường. Khi xuất hiện tác dụng phụ, ăn uống kém hoặc bệnh cấp tính, nên liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn điều chỉnh an toàn.

Cách phòng ngừa tiểu đường type 2

Không có biện pháp nào bảo đảm ngăn ngừa mọi trường hợp tiểu đường. Hiện cũng không thể phòng ngừa type 1 bằng những lời khuyên lối sống thông thường.

Tuy nhiên, nguy cơ mắc type 2 có thể được giảm bớt thông qua một số thay đổi bền vững trong sinh hoạt. Trước hết, hãy duy trì hoạt động thể chất đều đặn, hạn chế ngồi quá lâu và lựa chọn chế độ ăn đủ chất, nhiều rau, ngũ cốc nguyên hạt.

Nếu thừa cân, giảm cân có chủ đích dưới hướng dẫn phù hợp có thể giúp cải thiện độ nhạy insulin. Ngừng hút thuốc, ngủ hợp lý và kiểm soát huyết áp, mỡ máu cũng đem lại lợi ích lâu dài.

Kết luận

Để bảo vệ sức khỏe lâu dài, mỗi người cần hiểu đúng bệnh tiểu đường là gì, nhận biết sớm các biểu hiện bất thường và chủ động tầm soát khi có nguy cơ.

Hiểu rõ nguyên nhân bệnh tiểu đường cũng giúp tránh những quan niệm sai lầm, chẳng hạn cho rằng mọi trường hợp đều do ăn quá nhiều đường. Với dinh dưỡng hợp lý, vận động phù hợp, điều trị đúng chỉ định và theo dõi định kỳ, nhiều người mắc tiểu đường vẫn có thể học tập, làm việc và tận hưởng cuộc sống năng động.